DEFINICIONI I ETIKËS:

Etikë janë vlerat dhe parimet me anë të ëtë cilave ne bëjmë vendime morale.

Ky definicion vlerëson që ekziston një kategori e tillë siç është MORALI.

Por, a mund të jetë gënjeshtra ndonjëherë moralisht e drejtë kur është për të shpëtuar jetë? Një dilemë krejtësisht njerëzore – cështja e jetës apo vdekjes. 

HYRJE:

Profesioni i mjekësisë ka një kohë të gjatë që është nënshkrues i një varg deklaratave etike të cilat janë zhvilluar për të mirën e pacientit.

Si profesionist, mjeku duhet të kuptojë përgjegjësinë jo vetëm ndaj pacientëve, por gjithashtu edhe ndaj shoqërisë, ndaj profesionistëve shëndetësor dhe ndaj vehtes.

Parimet më poshtë, të adaptuara nga Shoqata Amerikane Mjekësore nuk janë ligje, por standarde të sjelljes të cilat definojnë themelet e sjelljes së ndershme për mjekun.

I.  Mjeku do të jetë i përkushtuar në ofrimin e shërbimit shëndetësor të duhur me dhembshuri dhe respekt për dinjitetin njerëzor.

II.     Mjeku do të trajtojë në mënyrë të ndershme pacientët dhe kolegët dhe do të përpiqet të vëjë në dukje ata mjekë që kanë mangësi karakteri apo kompetence, apo të cilët përfshihen në mashtrime dhe dinakëri.

III.   Mjeku do të respektojë ligjin dhe po ashtu do të kuptojë përgjegjësinë për të kërkuar ndryshime për ato kërkesa që janë në kundërshtim me interesin më të mirë të pacientit.

IV.  Mjeku do të respektojë të drejtat e pacientit, të kolegëve dhe të profesionistëve shëndetësor, si dhe do të ruajë me kujdes besueshmërinë e pacientit brenda kufizimeve ligjore.

V.     Mjeku do të vazhdojë të studiojë, zbatojë dhe përparojë njohurinë shkencore; të sigurojë qasje të informacioneve të rëndësishme për pacientët, kolegët dhe për publikun; të marrë këshillim; dhe kur është e nevojshme të përdorë dhuntittë e profesionistëve të tjerë shëndetësor.

VI.  Mjeku, kur ekziston kujdesi i përshtatshëm për pacient, përveq rasteve emergjente, do të jetë i lirë të zgjedhë se kujt t’i shërbejë, me kë të lidhet dhe ambientin ku do të japë shërbimet mjekësore.

VII.            Mjeku do të njohë përgjegjësinë e tij për të qenë pjesëmarrës në aktivitetet që i kontribuojnë përmirësimit të komunitetit. 

SHËNDETI  DHE TË DREJTAT E NJERIUT:

Me rëndësi është të përkujtojmë disa deklarata universale, konventa dhe marëveshje ndërkombëtare që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut dhe të drejtat civile e të cilat duhet t’i kemi parasysh gjatë elaborimit, diskutimit të cështjeve etike në mjekësi dhe gjatë marrjes së vendimeve etike në shëndetësi. 

Deklarata Universale mbi të Drejtat e Njeriut, e shpallur nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara (10 dhjetor 1948):

Neni 3.

“Gjithkush ka të drejtë të jetojë, të jetë i lirë dhe të ketë sigurimin vetjak”.

Neni 5.

“Asnjeri nuk duhet t’i nënshtrohet mundimit, trajtimit ose dënimit të egër, jonjerëzor ose poshtërues”.

Neni 25.

“1. Gjithkush ka të drejtë për një nivel jetese të mjaftueshme, i cili i përgjigjet shëndetit dhe jetës së përshtatshme si të atij personalisht, ashtu edhe të familjes së tij, duke përfshirë: ushqimin, veshmbathjen, banesën, kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme sociale, si edhe të drejtën për të qenë i siguruar në rast sëmundjeje, papunësie, vejanie, pleqërie dhe raste të tjera të humbjeve të mjeteve për jetesë, për shkak të rrethanave të pavarura nga vullneti i tij.

 2. Nënat dhe fëmijët kanë nevojë për kujdes dhe ndihmë të posaqme. Të gjithë fëmijët, të lindur brenda ose jashtë martese, gëzojnë të njëjtat mbrojtje sociale.” 

Konventa e të Drejtave të Fëmijëve ( 1989 ):

Neni 19.

“Të gjitha masat e duhura legjislative, administrative, sociale dhe edukative duhet marrur për mbrojtjen e fëmijës nga të gjitha format e dhunës fizike dhe mendore, të lëndimit ose abuzimit, të trajtimit mospërfillës ose të pakujdesshëm, të maltretimit ose shfrytëzimit, duke përfshirë abuzimin seksual.

Marëveshja Ndërkombëtare mbi të Drejtat Civile dhe Politike        ( 1966, 1989 ).

Neni 17.

“Asnjeri nuk mund t’i nënshtrohet ndërhyrjeve arbitrare ose të paligjshme në jetën private…” 

“Është aspirata ime që shëndeti më në fund nuk do të shihet si një bekim për t’u lutur, por si e drejtë e njeriut për të cilën duhet luftuar”  ( Kofi Annan, ish sekretar i përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara ).  

E DREJTA SHËNDETËSORE   

është e drejtë e rëndësishme për të gjithë.

Çdo person ka të drejtë të përfshihet në lehtësirat e shëndetit dhe të përdor të mirat e përgjithshme dhe shërbimet shëndetësore pa diskriminim.                                 Në përgjithësi, diskriminimi i njerëzve, posaqërisht i lidhur me shëndetin dhe shërbimet shëndetësore, paraqet njërën nga kanosjet më të mëdha që cënon të drejtat e njeriut.

Aspekt tjetër i rëndësishëm është edhe pjesëmarrja e popullatës në të gjitha “vendimmarrjet” shëndetësore të bashkësisë në nivelet kombëtare dhe ndërkombëtare. 

Direktivat për realizimin e të drejtave shëndetësore:

Nga pozita specifike në shërbimet mjekësore, profesionistët janë në pozitë të luajnë një rol të rëndësishëm në monitorimin dhe implementimin ( dhe në sinjalizimin e shkeljeve të mundshme ) e të drejtave shëndetësore.

Profesionistët shëndetësor dhe profesioni i tyre i organizuar duhet të mbrojnë dhe të përkrahin të drejtat shëndetësore. Kjo rezulton në hapat aktive si në vijim:

1.Sigurimi (mundësimi):  profesionistët shëndetësor duhet të mbikqyrin sigurimin në sasi të mjaftueshme të gjërave të nevojshme, si: barnat themelore, personeli i trajnuar profesionist dhe mjekësor, sigurimi i ujit të pijes, higjienës aktive, kushte të sigurta dhe të shëndosha të punës dhe kushte adekuate për një ambient shëndetësor.

2.Mundësi hyrjeje: profesionistët shëndetësor duhet të vlerësojnë nëse lehtësirat shëndetësore, gjërat e nevojshme dhe shërbimet shëndetësore shtrihen tek të gjithë, pa diskriminim, posaqërisht deri tek shtresat e prekura dhe nevojtare, si psh: minoritetet etnike, fëmijët, adoleshentët, gratë, të moshuarit, njerëzit e paaftë dhe personat me sëmundjen e AIDS-it. Kjo shtrirje nënkupton edhe “shtrirjen fizike” në vendet rurale; planifikimin e ndërtesave për persona të paaftë. Lehtësirat shëndetësore, gjërat e nevojshme dhe shërbimet shëndetësore duhet të jenë të përballueshme për të gjithë.

3.Pranueshmëria: profesionistët shëndetësor duhet të ndihmojnë që të sigurohet respekti i etikës mjekësore për lehtësirat shëndetësore, gjërat e nevojshme dhe shërbimet shëndetësore. Kjo d.m.th. se të lartcekurat duhet të respektohen nga kulturat e individëve, minoriteteve, njerëzve dhe bashkësive; që të japin vlerë gjinisë së kundërt; të jenë të gatshëm të respektojnë intimitetin dhe të përmirësojnë gjendjen shëndetësore të të shqetësuarve.

4.Kualiteti: profesionistët shëndetësor duhet të vlerësojnë nëse lehtësirat shëndetësore, gjërat e nevojshme dhe shërbimet shëndetësore kanë kualitet si nga ana shkencore ashtu edhe nga ajo mjekësore.Ndër të tjera, kualiteti i shërbimeve shëndetësore kërkon personel të aftë mjekësor, barna të aprovuara shkencërisht (jo të skaduara) dhe pajisje adekuate mjekësore.

5.Raportimi dhe monitorimi: profesionistët shëndetësor duhet të marrin përgjegjësi që ta zbatojnë profesionalizmin e tyre. Profesionistët shëndetësor dhe / apo organizatat profesionale duhet të raportojnë për “shkeljet” e mundshme.                                                                           Profesionistët shëndetësor dhe / apo organizatat profesionale duhet të marrin masa të duhura për të siguruar monitorimin sistematik të të drejtave me standarde më të larta të mundshme shëndetësore.                       Monitorimi i tillë  duhet të ndërmiret në mënyrë konsekuente, permanente, në mënyrë të pavarur dhe të paanshme.

 MARRJA E VENDIMEVE NË ETIKËN KLINIKE:

Profesionistët shëndetësor, e posaqërisht mjekët cdo ditë marrin me dhjetëra vendime klinike, vendime të cilat bazohen në mënyrë parësore në njohuritë dhe shkathtësitë klinike të mjekut, dhe në fakte. Por, edhe shumë prej tyre janë vendime etike – ato të cilat nuk përfshijnë vetëm fakte, por edhe vlera. Vendime të tilla me peshë shpesh cojnë në dilema dhe pasiguri etike.

Mësimi i marjes së vendimeve klinike në profesionin e kujdesit shëndetësor është art i cili mësohet ngadalë përmes instruksioneve, vëzhgimit dhe përvojës. Të mësuarit e marrjes së vendimeve etike është po ashtu art.

Ekzistojnë katër grupe faktorësh që duhet të konsiderohen gjatë marrjes së vendimeve etike: 

...................................................................................................................................

...................................................................................................................................

Autorët e tjerë përqëndrohen në procesin e marrjes së vendimeve në klinikën etike duke kaluar nëpër pesë hapa ( shkurtesa SAZVR = Sqaro, Analizo, Zgjidh, Vepro, Rivlerëso ):

Sqaro

·   Identifiko dhe formulo pyetjen etike

·   Cakto faktet klinike dhe mundësitë terapeutike ( indikacionet mjekësore)

·   Identifiko lojtarët në vendim

Analizo

·   Parapëlqimet e pacientit

·   Cilësinë e jetës

·   Tiparet e kontekstit

Zgjidh

·   Përshkruaj kufijtë e mundësive të pranueshme etike

·   Identifiko mundësitë që janë në konflikt / kërko ndihmë në zgjidhjen e konfliktit

·   Bëj një vendim

Vepro

·   Zbato vendimin

·   Lejo profesionistët të heqin dorë bazuar në ndërgjegje morale

Rivlerëso

·   Vazhdo rivlerësimin e të gjithë hapave të mësipërm.

ZBATIMI I TEORISË: PARAPËLQIMET E PACIENTIT

Duke provuar për të analizuar një dilemë etike sot, parapëlqimet e pacientit janë një nga konsiderimet më të rëndësishme.

Por, para viteve 1960 mjeku vendimet i ka marrë kryesisht duke u bazuar në gjykimin klinik  nëse një pacient i caktuar me një diagnozë të caktuar duhej të marrë trajtimin e caktuar. Në këtë sistem patriarkal, klinicisti profesional me dashamirësi i ka imponuar vlerta e tij apo të saj në pacientin e nënshtruar.

DOKTRINA E PËLQIMIT TË INFORMUAR

përcakton që është ligjërisht e gabuar për një klinicist që të kryejë një procedurë në një pacient pa e njoftuar më parë pacientin për qëllimin e tij ose të saj. 

ZBATIMI I TEORISË: CILËSIA E JETËS

Cilësia e jetës e pacientit paraqet probleme për klinicistin sepse është personale, subjektive, shumë dimensionale dhe shpesh e padukshme.

Ndoshta, një nga arsyet që profesionistët shëndetësor zakonisht e nënvlerësojnë cilësinë e jetës të pacientit është sepse ne tentojmë të përqëndrohemi në atë që mund të shihet – dhe të injorojmë apo nënvlerësojmë dimensionet  subjektive. Si profesionist shëndetësor, ne kujdesemi për pacientin në tërësi e jo vetëm për ankesat e tij fizike. Për të përmbushur këtë, mjekët përqëndrohen në një parim shumë të rëndësishëm të etikës mjekësore – në parimin BENEFICIENCE (për t’i bërë mirë pacientit).

Kujdesi para vdekjes: një fushë tjetër ku cilësia e jetës së pacientit bëhet shumë e rëndësishme është me pacientët që në mënyrë të pakthyeshme janë duke vdekur. Detyrë primare e mjekut është të mbrojë jetën dhe të ndihmojë në shërim, kurdo që është e mundshme.

Edhe atëherë kur është e qartë që nuk ka asgjë më tepër që mund të bëjmë nga ana klinike për të ndaluar përparimin e pamëshirshëm të sëmundjes fatale, KURRË, KURRË, KURRË  mos thuaj: “më vjen keq, por nuk mund të bëj asgjë më shumë për ty”.

Gjithmonë mund të sigurojmë dy gjëra që kanë nevojë pacientët që po vdesin: rahati dhe shoqërim.

Rehatia rrjedh nga kontrolli i mirë i simptomave, duke përfshirë menagjimin e mirë të dhembjes dhe të simptomave të tjera.

Shoqërimi vjen nga prania e njeriut, që do të thotë të kenë dikë vazhdimisht te shtrati, edhe nëse pacienti duket se është i pavetëdijshëm. Këtu përfshihet mbajtja apo krijimi i një ambienti familjar për pacientin.

 ZBATIMI I TEORISË: TIPARET E KONTEKSTIT

Tiparet e kontekstit janë rrethanat të cilat e rrethojnë rastin dhe të cilat mund të kenë përfshirje për zgjidhjen.

 ETIKA DHE TË DREJTAT E NJERIUT:

Etika përbën normat e sjelljes për individët dhe për shoqërinë. Këto norma rrjedhin nga burime të shumta, përfshirë religjionin, traditat kulturore dhe të menduarit. Etika si system i normave përdor shumë komponentë të koncepteve, duke përfshirë obligimet dhe detyrat, virtytet e karakterit, standardet e vlerës dhe mirësisë, standardet e paanësisë dhe drejtësisë.

Puna në etikë duhet të ketë parasysh normat dhe standardet e të drejtave të njeriut.

Etika veqanërisht ndihmon në fushat e praktikës ku të drejtat e njeriut nuk e sigurojnë përgjigjen definitive, p.sh. në sfera të reja dhe të jashtëzakonshme ku ligji i të drejtave të njeriut akoma nuk është zbatuar apo kodifikuar, siq është klonimi i njeriut.  

Të gjitha deklaratat, konventat, marëveshjet ndërkombëtare të organizatave kombëtare dhe ndërkombëtare, dhe literaturat e tjera që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut dhe etikën në kujdesin shëndetësor do të jenë “pika” referente për programin e Bordit Etik, respektivisht për funksionimin e Bordit Etik të Asociacionit të Mjekëve Familjarë të Kosvës-AMFK.

...................................................................................

Dr.Mehmedali Gashai, Drejtor i Bordit Etik - AMFK